İbraname Nedir? İmzalamadan Önce Bilmen Gereken 4 Şart

Murat'ın son iş gününde insan kaynakları onu odaya çağırdı. Masada iki kâğıt vardı: biri çıkış bordrosu, diğeri başlığında "İbraname" yazan ve "İşverenden hiçbir alacağım kalmamıştır" cümlesiyle biten bir metin. "Bunu da imzalarsan ödemeni bugün yatırırız" dendi. Murat'ın içinde bir kuşku vardı; üç yıldır ödenmeyen cumartesi mesaileri aklındaydı. Bu yazıda ibranamenin ne olduğunu, hangi şartlarda geçerli olduğunu ve imza atmadan önce neye bakman gerektiğini anlatıyoruz.

İbraname ne işe yarar?

İbra, alacaklının borçluyu borcundan kurtarmasıdır. İş hayatında işveren, işçinin işten ayrılırken "kıdem, izin, fazla mesai dahil hiçbir alacağım yok" demesini ister; böylece ileride dava açılmasının önüne geçmeyi amaçlar. Geçmişte işten ayrılırken toplu imzalatılan bu kâğıtlar yüzünden çok sayıda işçi hakkını kaybettiği için Türk Borçlar Kanunu, işçinin işverenden alacağına ilişkin ibraya ayrı ve sıkı şartlar getirdi.

Geçerli bir ibranamenin 4 şartı

TBK md. 420'ye göre şu şartların hepsi birlikte bulunmalıdır; biri bile eksikse ibraname kesin olarak hükümsüzdür:

1. Yazılı olmalı. Sözlü ibra işçi alacakları için geçersizdir.
2. Sözleşme bittikten en az bir ay sonra imzalanmalı. Son iş gününde ya da çıkıştan birkaç gün sonra imzalatılan ibraname bu yüzden geçersizdir. Örneğin sözleşmen 15 Ekim'de sona erdiyse 15 Kasım'dan önce imzalanan ibraname bu şartı taşımaz. Çıkış tarihinden bir ay sonrasını tarihe gün ekleme aracıyla bulabilirsin.
3. Alacağın türü ve tutarı açıkça yazılmalı. "Tüm haklarımı aldım" gibi genel bir cümle yetmez; kıdem tazminatı, izin ücreti, fazla mesai gibi her kalem ve tutarı ayrı ayrı gösterilmelidir.
4. Ödeme bankadan ve alacağın tamamı üzerinden yapılmalı. Elden ödeme ya da hamiline çek bu şartı karşılamaz. Gerçek alacaktan daha az ödenmişse, belge ibraname değil yalnızca ödenen tutar için bir makbuz gibi değerlendirilir.

Murat'ın önündeki kâğıt daha ilk iki şartta takılıyor: sözleşmenin bittiği gün imzalatılmak isteniyor ve alacak kalemleri ayrı ayrı yazılmamış. Murat imzalasa bile bu belge ödenmeyen fazla mesai alacağını istemesine engel olmaz. Yine de imzalamamak, ileride ispat tartışmasıyla uğraşmamak için daha güvenli yoldur.

İmzalamadan önce kendi hesabını yap

Önüne konan tutarın doğru olup olmadığını bilmeden imza atma. Ayrılış şekline göre alabileceğin kalemleri şu araçlarla hesaplayıp karşılaştır:

• Kıdem tazminatı hesaplama: giydirilmiş brüt ücret ve dönemin tavanıyla.
• İhbar tazminatı hesaplama: işveren bildirim süresi vermeden çıkardıysa.
• Yıllık izin hesaplama: kullanılmayan günlerin ücreti.
• Fazla mesai ücreti hesaplama: geriye dönük alacağı dönem dönem hesaplamayı Fazla Mesailerim Ödenmedi yazısında gösterdik.

Sözleşmende "fazla mesai ücreti maaşa dahildir" gibi bir madde varsa dikkat: Yargıtay uygulamasında bu tür bir madde yalnızca yıllık 270 saate kadar olan fazla çalışma için geçerli sayılır; bunu aşan saatlerin ücreti ayrıca istenebilir.

İşe girerken imzalatılan belgeler

Bazı işyerlerinde işe başlarken tarihsiz bir istifa dilekçesi, boş bir kâğıt ya da önceden hazırlanmış bir ibraname imzalatılır. Bu belgelerin sonradan doldurulup kullanılması sık görülen bir sorundur:

• Önceden alınan ibraname zaten TBK md. 420'deki bir aylık şartı taşımaz; geçersizdir.
• Tarihsiz istifa dilekçesi gerçek bir ayrılma iradesini göstermez. İşten çıkarıldığın hâlde böyle bir dilekçe öne sürülürse, işe giriş sırasında alındığını tanık ve yazışmalarla ispatlayabilirsin.
• Baskı altında imzalatılan belge: korkutma ya da yanıltma ile imzaladığın bir belgeyle bağlı değilsin; bunu korkunun etkisinin kalktığı ya da yanıltmayı öğrendiğin tarihten itibaren bir yıl içinde bildirmelisin (TBK md. 39).

Böyle bir belge imzaladıysan, işten ayrılır ayrılmaz durumu bir avukatla değerlendirmek süreleri kaçırmamanı sağlar.

Arabulucu önündeki imza farklıdır

Son yıllarda işverenler, işten çıkış sırasında işçiyi doğrudan arabulucuya götürüp bir anlaşma imzalatmayı tercih ediyor. Arabuluculuk anlaşma belgesi, ibranameden çok daha güçlü sonuç doğurur:

• TBK md. 420'deki bir aylık bekleme ve banka şartları aranmaz; çıkış günü imzalanabilir.
• Anlaşmada yer alan konularda sonradan dava açılamaz (7036 sayılı Kanun md. 3).
• Belge mahkeme kararı gibi icraya konulabilir.

Yani arabulucu önünde "fazla mesai ve diğer alacaklarım için anlaştım" yazan bir belgeyi imzalarsan, o alacağın gerçek tutarı çok daha yüksek olsa bile geri dönmek son derece zordur. İmzadan önce her kalemin ve tutarın ayrı ayrı yazıldığını, hesabınla örtüştüğünü kontrol et; anlaşmak zorunda değilsin. Sürecin işleyişini zorunlu arabuluculuk rehberinde anlattık.

İbraname önüne konduğunda ne yapmalı?

İşten ayrılırken bakılması gereken diğer kalemleri işten ayrılırken haklar kontrol listesinde topladık. Ödenmeyen bir alacak kalırsa faiz, zamanaşımı ve başvuru yolunu İşçi Alacağı Nasıl İstenir? yazısında bulabilirsin. Kendi isteğinle ayrılıyorsan önce İstifa Etmek İstiyorum yazısına göz at.

Bu yazı genel bilgi verir; somut bir uyuşmazlıkta bir avukattan destek almanı öneririz.