İşyerinde Mobbing: Haklarım Neler, Nasıl Kanıtlarım?

Elif yedi yıldır aynı şirketin muhasebe biriminde çalışıyor. Yeni bir yönetici geldikten sonra her şey değişti: toplantılarda sözü kesiliyor, başkalarının önünde "bu işi senden başka herkes yapar" deniyor, sorumluluğundaki işler sessizce başkasına verildi, ekip yazışmalarından çıkarıldı. Geceleri uyuyamıyor ve her sabah işe gitmek zorlaşıyor. "Bu mobbing mi, yoksa ben mi abartıyorum? Bir şey yapabilir miyim?" diye soruyor. Bu yazıda mobbingin hukuktaki karşılığını, nasıl kanıtlanacağını ve hangi yolların açık olduğunu anlatıyoruz.

Mobbing nedir, ne değildir?

Mobbing ya da kanundaki adıyla işyerinde yıldırma, bir çalışana yönelik, belli bir süre boyunca tekrarlanan ve onu pasifleştirmeyi, dışlamayı ya da işten ayrılmaya zorlamayı amaçlayan davranışlardır. Belirleyici olan üç unsur var: sistematik olması, süreklilik göstermesi ve belli bir kişiyi hedef alması. Yöneticiden çalışana doğru olabileceği gibi iş arkadaşları arasında, hatta çalışanlardan yöneticiye doğru da olabilir.

Tek seferlik bir hakaret mobbing olmasa da tek başına haklı fesih nedeni olabilir: İş Kanunu md. 24, işçiye ya da ailesine şeref ve namusa dokunan söz, sataşma, tehdit ve cinsel tacizi ayrıca sayar. Elif'in yaşadıkları ise aylar boyunca süren, birbirini tamamlayan davranışlar olduğu için mobbingin tipik örneğidir.

Kanıtlarını bugünden topla

Mobbing davalarındaki en büyük zorluk ispattır; davranışların çoğu sözlüdür ve iz bırakmaz. Bu yüzden ayrılmayı düşünmeden önce, bugünden kayıt tutmaya başlamak en önemli adımdır:

• Olay günlüğü: her olayın tarihini, saatini, yerini, kimin ne söylediğini ve kimlerin orada olduğunu o gün yaz.
• Yazılı izler: e-postalar, mesajlar, görev dağılımı yazıları, toplantı davetlerinden çıkarıldığını gösteren kayıtlar.
• Yazılı şikâyet: insan kaynaklarına ya da yönetime yaptığın şikâyet ve verilen cevap. İşveren durumu bildiği hâlde önlem almadıysa bu, sorumluluğunu güçlendirir.
• Tanıklar: olaylara şahit olan, mümkünse işyerinden ayrılmış çalışma arkadaşları.
• Sağlık kayıtları: stres, uykusuzluk ya da depresyon nedeniyle başvurduğun doktor ve psikolog raporları.

Gizli ses ya da görüntü kaydı, karşı tarafın rızası olmadan alındığında hukuka aykırı delil sayılabilir ve suç oluşturabilir. Böyle bir kaydı kullanmayı düşünüyorsan önce bir avukata danış. İyi haber şu: Yargıtay uygulamasında mobbingin her davranışının tek tek kesin olarak ispatı aranmaz; güçlü belirtilerin bir arada ortaya konması yeterli görülür. Eşitlik kurumuna yapılan başvurularda da başvurucu güçlü belirtiler sunduğunda, ihlal olmadığını ispat yükü karşı tarafa geçer (6701 sayılı Kanun md. 21).

Başvurabileceğin yollar

Yollar birbirinin alternatifi değildir; durumuna göre birkaçını birlikte kullanabilirsin:

• İşyeri içi şikâyet: yazılı yap ve bir kopyasını sakla. İşverenin önlem alma yükümlülüğünü harekete geçirir.
• ALO 170: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının hattı; mobbing başvurularını da alır.
• Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK): işyerinde yıldırma, kurumun inceleyebildiği ihlaller arasındadır. Başvuru ücretsizdir ve kurum idari para cezası verebilir.
• Arabuluculuk ve iş mahkemesi: kıdem tazminatı, diğer alacaklar ve tazminat talepleri için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak gerekir. Süreci zorunlu arabuluculuk rehberinde anlattık.
• Savcılık: hakaret, tehdit ya da cinsel taciz gibi suç oluşturan davranışlar için.

Kamu kurumlarında çalışıyorsan, kurum içinde de 2011/2 sayılı Genelge doğrultusunda başvuru yapabilirsin.

Haklı nedenle ayrılırsan alacakların

Mobbing, işçiye iş sözleşmesini bildirim süresi beklemeden ve tazminat hakkını koruyarak feshetme imkânı verir. Bu durumda alabileceklerin:

• Kıdem tazminatı: Elif 7 yılı aşkın çalıştığı için, 58.000 ₺ giydirilmiş brüt ücretle yaklaşık 443.011 ₺ brüt kıdem tazminatı hakkı doğar. Kendi tutarını kıdem tazminatı hesaplama aracıyla bul.
• Kullanılmayan yıllık izin ücreti ve ödenmemiş diğer alacaklar: yıllık izin hesaplama.
• Manevi tazminat: kişilik haklarının ihlali nedeniyle; tutarı hâkim takdir eder.
• Maddi tazminat: tedavi giderleri ve kanıtlanabilen gelir kaybı gibi zararlar.
• İşsizlik ödeneği: haklı nedenle fesihte, prim şartlarını sağlıyorsan başvurabilirsin.

İhbar tazminatı ise işçinin kendi feshinde doğmaz. Ayrılırken nedeni dilekçende açıkça yaz; mümkünse noter ihtarnamesiyle bildir. Hakaret ya da taciz gibi tek bir olaya dayanıyorsan fesih hakkını olayı öğrendiğin günden itibaren 6 iş günü içinde kullanmalısın (İş Kanunu md. 26); davranışlar sürüyorsa süre son olaydan itibaren değerlendirilir, yine de beklememek gerekir. İstifa dilekçesinde nelere dikkat edileceğini İstifa Etmek İstiyorum yazısında anlattık.

Mobbinge karşı adım adım

Ayrıldıktan sonra alacaklarını faiz ve zamanaşımı kurallarıyla birlikte nasıl isteyeceğini İşçi Alacağı Nasıl İstenir? yazısında, ayrılırken bakılacak bütün kalemleri işten ayrılırken haklar kontrol listesinde bulabilirsin. Çıkışında SGK'ya doğru kodun bildirildiğini SGK işten çıkış kodları sayfasından kontrol et.

Bu yazı genel bilgi verir; mobbing davaları somut olayın ayrıntılarına çok bağlıdır, bir avukattan destek almanı öneririz.